Kamica pęcherzyka żółciowego staje się coraz powszechniejszym schorzeniem, zwłaszcza w krajach wysoko rozwiniętych, takich jak Stany Zjednoczone czy państwa Europy Zachodniej. W Polsce problem ten dotyczy około 10–20% populacji. Czym dokładnie jest kamica żółciowa? Jakie są jej przyczyny i objawy? Czy istnieją sposoby na jej uniknięcie? Odpowiedzi na te pytania znajdziesz w poniższym artykule.
Czym jest kamica pęcherzyka żółciowego?
Kamica żółciowa to schorzenie polegające na obecności złogów (kamieni) w świetle pęcherzyka żółciowego lub przewodach żółciowych. Złogi te składają się z różnych substancji chemicznych, które naturalnie występują w żółci – wydzielinie produkowanej przez wątrobę. Ich skład może obejmować cholesterol, barwniki żółciowe, białka, wapń oraz jony nieorganiczne. W prawidłowych warunkach te składniki rozpuszczają się w żółci i wraz z nią są wydalane do przewodu żółciowego. Jeśli jednak dojdzie do zaburzenia jej składu, zmniejszenia rozpuszczalności cholesterolu lub kwasów żółciowych, może nastąpić ich wytrącanie. Na początku powstaje tzw. błotko żółciowe, które z czasem przekształca się w coraz większe struktury, prowadząc do tworzenia złogów. Proces ten może trwać nawet kilkanaście lat i nie jest do końca poznany.
Najczęstszym rodzajem kamieni są kamienie cholesterolowe, stanowiące 90–95% wszystkich przypadków. Ich obecność wiąże się głównie z nadmiernym wątrobowym wytwarzaniem i wydzielaniem cholesterolu, co prowadzi do jego wytrącania w pęcherzyku żółciowym. Występowaniu kamicy sprzyjają różne czynniki, w tym nadmierna utrata kwasów żółciowych (np. w przebiegu chorób jelita krętego), obniżona pula wątrobowych kwasów żółciowych, zwiększona synteza cholesterolu (spowodowana m.in. dietą bogatą w tłuszcze i cukry, stosowaniem niektórych leków, takich jak fibraty), a także zaburzenia odpływu żółci z pęcherzyka żółciowego.
Kamienie barwnikowe występują rzadziej i są częstsze w krajach rozwijających się. Dzielą się na:
- czarne – złożone z bilirubinianu wapnia, pojawiające się głównie u pacjentów z hemolizą lub marskością wątroby,
- brązowe – będące efektem infekcji bakteryjnej w drogach żółciowych.
Oprócz tego wyróżnia się kamienie mieszane oraz kamienie wapniowe, które częściej występują u osób z hiperkalcemią.
Czynniki ryzyka kamicy żółciowej
Czynniki ryzyka powstawania kamieni żółciowych dzielą się na dwie grupy: niemodyfikowalne (genetyczne) i modyfikowalne (środowiskowe). Te genetyczne odpowiadają za około 30% przypadków kamicy, co oznacza, że większość przypadków jest związana ze stylem życia i nawykami żywieniowymi, które możemy zmienić!
Wśród istotnych czynników ryzyka możemy wymienić:
- czynniki niemodyfikowalne:
- płeć żeńska – kobiety chorują 3–4 razy częściej niż mężczyźni, co może wynikać z wpływu żeńskich hormonów płciowych oraz stosowania antykoncepcji hormonalnej;
- wiek – po 40. roku życia ryzyko wzrasta nawet dziesięciokrotnie. Z wiekiem dochodzi do zwiększonego wydzielania cholesterolu do żółci i jednoczesnego zmniejszenia syntezy kwasów żółciowych, co sprzyja tworzeniu się złogów. Warto jednak podkreślić, że na skutek rosnącego odsetka otyłości kamica coraz częściej występuje także u dzieci i młodzieży;
- predyspozycje genetyczne – jeśli ktoś w rodzinie chorował na kamicę, ryzyko zachorowania wzrasta.
- czynniki modyfikowalne:
- nadwaga i otyłość – sprzyjają zwiększonemu wydzielaniu cholesterolu do żółci, co prowadzi do powstawania złogów;
- szybka utrata masy ciała – gwałtowne chudnięcie (>1,5 kg na tydzień, utrata >25% masy ciała) oraz operacje bariatryczne mogą prowadzić do kamicy;
- przyjmowanie niektórych leków – np. fibratów, estrogenów, pochodnych somatostatyny, cefalosporyn (rodzaj antybiotyków);
- zaburzenia lipidowe – wysoki poziom LDL, niski poziom HDL, hipertriglicerydemia;
- niska aktywność fizyczna – brak regularnego ruchu zwiększa ryzyko powstawania złogów;
- infekcje przewodu pokarmowego – przewlekłe zakażenia mogą przyczyniać się do zaburzeń w obrębie dróg żółciowych.
- wysokokaloryczna dieta, obfitująca w cukry i tłuszcze nasycone, niedoborowa w błonnik pokarmowy czy nienasycone kwasy tłuszczowe;
Dodatkowo do czynników ryzyka zaliczamy: liczne ciąże, cukrzycę, marskość wątroby, choroby zapalne jelit (np. chorobę Leśniowskiego-Crohna), mukowiscydozę, długotrwałe żywienie pozajelitowe oraz nieregularne spożywanie posiłków. Wpływ na rozwój kamicy może mieć również jedzenie obfitych, ciężkostrawnych posiłków w godzinach wieczornych.
Jak objawia się kamica pęcherzyka żółciowego?
Najczęściej kamica pęcherzyka żółciowego jest bezobjawowa. Czasem jednak może wystąpić dyskomfort w jamie brzusznej, uczucie ciężkości pod żebrami po prawej stronie czy wzdęcia. Symptomy związane są jednak najczęściej z powikłaniami kamicy. To przede wszystkim napady kolki żółciowej, ostre zapalenie pęcherzyka żółciowego, dróg żółciowych czy trzustki. Wśród powikłań wskazuje się również niedrożność jelit z powodu kamienia czy raka pęcherzyka żółciowego. Czasem kamień żółciowy może przechodzić do dróg żółciowych i prowadzić do ich niedrożności, co może skutkować żółtaczką i bólami brzucha.
Kolka żółciowa (wątrobowa) to napadowy, ostry ból brzucha, w prawym, górnym kwadrancie jamy brzusznej lub nadbrzuszu środkowym (dołku podsercowym). Ból ten może promieniować do prawej łopatki, prawego obszaru nadobojczykowego, barku lub pleców. Często pojawia się w falach o różnej intensywności (pęcherzyk kurcząc się, uciska kamienie). Utrzymuje się on od 30 minut do 5 godzin, ustępuje po leczeniu zachowawczym. Występuje napadowo, w różnych okresach czasu i jest na tyle poważny, że zakłóca codzienne czynności i wiąże się z wizytami na SOR-ze. Kolka to efekt krótkotrwałego ucisku kamienia żółciowego na szyjkę pęcherzyka żółciowego i pojawia się najczęściej po tłustym posiłku lub na skutek silnych emocji. Poza bólem, kolce towarzyszyć mogą nudności i wymioty.
Jeśli objawy się przedłużają, może to świadczyć o ostrym zapaleniu pęcherzyka żółciowego/dróg żółciowych. Na bazie konsensusu z Tokio rozpoznanie stawia się przy występowaniu miejscowych objawów otrzewnowych w prawym podżebrzu lub objawu Murphy’ego. Dodatkowo musi być obecny jeden z symptomów dodatkowych: objawy rozwijającej się reakcji zapalnej (gorączka, zwiększony poziom markerów stanu zapalnego) czy cechy ostrego zapalenia pęcherzyka żółciowego w badaniach obrazowych.
Zapalenie pęcherzyka żółciowego niesie ze sobą poważne powikłania, w tym: wodniak, ropniak, zgorzel pęcherzyka i jego przebicie, rozlane żółciowe zapalenie otrzewnej czy ropień wątroby.
Diagnostyka kamicy żółciowej
Podstawowym badaniem wykorzystywanym zarówno w kamicy pęcherzyka żółciowego, jak i innych chorobach tego organu, jest ultrasonografia jamy brzusznej (USG). Jest to złoty standard diagnostyki tej choroby, wykazujący 95% czułość i 100% swoistość. Dzięki niemu, oprócz wykrycia kamicy, możliwa jest ocena wielkości i grubości pęcherzyka żółciowego, a także zewnątrz- i wewnątrzwątrobowych dróg żółciowych. Przeszkodą w wykonaniu USG jest znacznego stopnia otyłość czy znaczne wzdęcia (bębnica). Rzadziej wykorzystywane są inne badania obrazowe, takie jak: tomografia komputerowa (TK) jamy brzusznej, rezonans magnetyczny (MR), cholangiopankreatografia rezonansu magnetycznego (MRCP) czy endoskopowa ultrasonografia (EUS).
Badania laboratoryjne mają ograniczone zastosowanie, chyba że mówimy o powikłaniach kamicy żółciowej. Wówczas można obserwować podwyższone OB czy leukocytozę.
Leczenie kamicy pęcherzyka żółciowego
W przypadku objawowej kamicy pęcherzyka żółciowego często wykonuje się zabieg usunięcia pęcherzyka metodą laparoskopową. Jest to w zasadzie jedyna metoda leczenia i jeden z najczęstszych zabiegów wykonywanych na oddziałach chirurgii ogólnej. W wyjątkowych sytuacjach zabieg ten wykonywany jest również u chorych bez dolegliwości. Ma to miejsce przy:
- licznych złogach w pęcherzyku żółciowym (istnieje wówczas ryzyko ostrego, żółciopochodnego zapalenia trzustki);
- zwiększonym ryzyku raka pęcherzyka żółciowego (złogi >3 cm, kalcyfikacja ściany pęcherzyka żółciowego);
- przygotowaniu do transplantacji wątroby;
- cukrzycy z objawami neuropatii trzewnej.
Wśród nieoperacyjnych metod leczenia wyróżnia się rozpuszczanie kamieni żółciowych przez doustne stosowanie kwasów żółciowych lub kontaktowe rozpuszczanie złogów i litotrypsję zewnątrzustrojową generowaną falą uderzeniową. Metody te wiążą się jednak z dużym ryzykiem powikłań i niezadowalającą skutecznością. Stosowanie leków rozpuszczających kwasy żółciowe, jak kwas ursodeoksycholowy, zalecane jest w sytuacjach profilaktycznych, jak szybka utrata masy ciała czy przebyta operacja bariatryczna.
U pacjentów z kolką żółciową stosowane są niesteroidowe leki przeciwzapalne (np. diklofenak, ketoprofen, indometacyna) oraz leki rozkurczowe (drotaweryna, hioscyna, papaweryna). Przy silniejszym bólu stosowane są nawet leki opioidowe i dodatkowo zaleca się wstrzymanie z doustnym przyjmowaniem pokarmów.
Kamica pęcherzyka żółciowego – profilaktyka
Wśród zaleceń, służących profilaktyce kamicy i jej powikłaniom, wymienić można:
Utrzymanie właściwej masy ciała
Jeśli zmagasz się z nadwagą/otyłością, wskazana jest stopniowa redukcja wagi (0,5-1 kg tygodniowo). Stosowanie bardzo restrykcyjnych diet ze znacznie ograniczoną podażą tłuszczu stanowi ryzyko zastoju żółci w pęcherzyku z powodu braku bodźca do jego obkurczania się, jakim jest właśnie tłuszcz.
Dbanie o odpowiednie bilansowanie posiłków i zdrową dietę ogółem.
W kompozycji diety warto kierować się zasadami Talerza Zdrowego Żywienia. Zasadne jest zmniejszenie spożycia:
- cukrów prostych (cukier, miód, oczyszczone produkty węglowodanowe),
- słodyczy (w tym ciast domowych),
- słonych przekąsek,
- dań typu fastfood;
- tłustych i wysokoprzetworzonych mięs (wędlin, pasztetów, kiełbas);
- wysokotłuszczowego nabiału, masła;
- fruktozy (przede wszystkim tej sztucznie dodanej np. w postaci syropu glukozowo-fruktozowego);
- alkoholu.
Istotne, by zwiększyć ilość błonnika pokarmowego. Zapobiega on powstawaniu nowych kamieni i powiększaniu się już istniejących. Niska podaż błonnika wiąże się z upośledzeniem obkurczania się pęcherzyka żółciowego, co wiąże się z zaleganiem w nim żółci.
Dominującym rodzajem tłuszczów powinny być nienasycone kwasy tłuszczowe – te z grup Omega-3 i Omega-6 minimalizują ryzyko kamicy żółciowej. Warto więc włączyć do codziennej diety: tłuste ryby morskie, nasiona, pestki, orzechy czy oleje roślinne np. olej lniany (pamiętaj, by stosować go jedynie na zimno!). Zasadne jest zwiększenie spożycia warzyw i owoców (źródła ochronnej witaminy C) i produktów zawierających pełnowartościowe białko. W kontekście diety istotne jest też regularne spożywanie posiłków (minimum 3 dziennie) o podobnej objętości i niepojadanie między nimi.
Jeśli już masz kamicę, obserwuj się i unikaj pokarmów, które nasilają objawy. Pomocne w tym może być prowadzenie dzienniczka żywieniowego. Ponadto powinnaś(powinieneś) dbać o adekwatną do Twojego zapotrzebowania na energię, wartość energetyczną diety.
Wsparcie mikrobioty jelitowej.
W badaniach przesiewowych wskazuje się, że mikrobiom przewodu pokarmowego wpływa na powstawanie kamieni żółciowych, przez metabolizm kwasów żółciowych. U chorych z kamicą obserwuje się wzrost bakterii typu Proteobacteria i spadek Faecalibacterium spp., Lachnospira spp. oraz Roseburia spp. Również obecność Helicobacter spp. sprzyja powstawaniu kamieni żółciowych (badania na myszach!). Wsparcie mikrobioty i jej różnorodności przez odpowiednią dietę i styl życia może zapobiegać kamicy żółciowej.
Wprowadzenie regularnej aktywności fizycznej.
Kamica pęcherzyka żółciowego – podsumowanie
Kamica pęcherzyka żółciowego to powszechny problem zdrowotny, którego rozwój jest wynikiem wielu czynników – zarówno genetycznych, jak i związanych ze stylem życia. Jako, iż te drugie mają większy udział, warto zwrócić na nie uwagę, gdyż są, w większości, całkowicie zależne od nas. Choć kamica często przebiega bezobjawowo, to u 20% chorych może prowadzić do bolesnych dolegliwości i poważnych powikłań. Kluczową rolę w profilaktyce odgrywa odpowiednia dieta, utrzymanie prawidłowej masy ciała oraz regularna aktywność fizyczna. W przypadku objawowej kamicy najskuteczniejszym rozwiązaniem pozostaje leczenie operacyjne. Można się jednak przed nim ustrzec pamiętając, że zdrowe nawyki mogą nie tylko zmniejszyć ryzyko wystąpienia choroby, ale również złagodzić jej przebieg u osób, które już się z nią zmagają.
Potrzebujesz pomocy dietetyka? Zobacz jak mogę Ci pomóc → *klik*.
Bibliografia:
- Chwarścianek A, Jagielski M, Jackowski M. Kamica pęcherzyka żółciowego. Medical Forum. 2024;2(1). doi:10.15804/MF.2024101
- Nowak A., Nowakowska-Duława E. Kamica żółciowa – rozpoznanie i leczenie. Przew Lek. 2000, 5, 52-58
- Demidowicz G, Lasota N, Trąbka N, Younes M, Kowalczyk K, Cichoń K, Chyćko M, Czarnota J, Wiśniewski W, Lambach M Cholelithiasis – current knowledge about one of the most common diseases of the digestive system. Journal of Education, Health and Sport. 2023;38(1):258-276.
- Di Ciaula A, Garruti G, Frühbeck G, De Angelis M, de Bari O, Wang DQ, Lammert F, Portincasa P. The Role of Diet in the Pathogenesis of Cholesterol Gallstones. Curr Med Chem. 2019;26(19):3620-3638.
- Kotrotsios A, Tasis N, Angelis S, Apostolopoulos AP, Vlasis K, Papadopoulos V, Filippou DK. Dietary Intake and Cholelithiasis: A Review. J Long Term Eff Med Implants. 2019;29(4):317-326.
