Sorbitol, chociaż kojarzy nam się przede wszystkim z popularnym słodzikiem, jest alkoholem cukrowym, który występuje naturalnie w żywności. Jest obecny między innymi w jabłkach, gruszkach, wiśniach, morelach czy śliwkach. Jego spożycie w zbyt dużej ilości może skutkować dolegliwościami trawiennymi, nawet u osób nieobciążonych żadnymi schorzeniami przewodu pokarmowego. Przyjąć można, że zdrowa osoba nie powinna mieć problemów z wchłonięciem 20-25 g tego cukru. Przy dawce >50 g praktycznie u wszystkich może wystąpić biegunka osmotyczna. Nietolerancja sorbitolu nie ma jednoznacznie ustalonej definicji. Jednak możemy przyjąć, że jeśli dawki w okolicach 10 g i mniej powodują dolegliwości, to będziemy mogli o niej mówić. Taka wartość odpowiada dwóm gruszkom średniej wielkości. W przypadku części pacjentów z zespołem jelita drażliwego dolegliwości mogą pojawić się już po spożyciu 5 g. Chociaż warto podkreślić, że w tym przypadku problemem jest też współwystępujący nadmiar fruktozy w produktach zawierających sorbitol.
Czym jest sorbitol?
Chociaż sorbitol kojarzy się znakomitej większości z dodatkiem do żywności (E420), to jest to składnik naturalnie występujący w żywności. Jest on alkoholem cukrowym, należącym do grupy polioli, która wchodzi w skład węglowodanów wysokofermentujących (FODMAP). Do tej samej grupy zaliczymy też: ksylitol, erytrol czy mannitol. Sorbitol jest często wykorzystywany jako alternatywa dla sacharozy czy fruktozy, z uwagi na jego słodzące właściwości. Prawie połowa światowego wykorzystania polioli dotyczy bohatera dzisiejszego wpisu. Niewątpliwie ma to związek z tym, że koszty jego produkcji są znacznie niższe niż jest to np. w przypadku ksylitolu.
Sorbitol zazwyczaj współwystępuje z innymi substancjami słodzącymi, gdyż jego słodkość odpowiada 50-60% tej z sacharozy. Z technologicznego punktu widzenia ma jednak kilka innych, korzystnych właściwości:
- maskuje gorzki zapach sacharyny;
- ma silny efekt chłodzący po zetknięciu z językiem (co jest korzystne np. w przypadku gum do żucia);
- jest trwały, odporny na wysoką temperaturę, brązowienie nieenzymatyczne czy hydrolizę;
- odpowiada za utrzymanie wilgotności i tekstury produktów żywnościowych;
- działa konserwująco (jest dobrze rozpuszczalny w wodzie i zwiększa ciśnienie osmotyczne roztworów);
- zapobiega krystalizacji sacharozy.
Co ciekawe, pod kątem energetycznym sorbitol jest słabym zamiennikiem cukru. Jego kaloryczność wynosi 2,4 kcal/1 g (prawie 2 x mniej niż cukru), ale aby uzyskać tę samą słodkość trzeba byłoby użyć go 2x więcej, więc w sumie wychodzimy na zero. Jednak jego obecność w produktach “bez cukru” jest uzasadniona maskowaniem gorzkiego posmaku sacharyny.
Jakie objawy daje nietolerancja sorbitolu?
Objawy nietolerancji sorbitolu są niespecyficzne, wobec czego mogą przypominać symptomy jakiejkolwiek innej nietolerancji bądź chorób przewodu pokarmowego takich jak wspomniany wcześniej zespół jelita drażliwego. Głównymi symptomami będą:
- skurczowy ból brzucha;
- kolka;
- przelewanie, kruczenie;
- wzdęcia i gazy;
- biegunka.
Powyższe objawy pojawiają się zwyczajowo w ciągu kilku godzin od spożycia produktu bogatego w sorbitol.
Dolegliwości po spożyciu sorbitolu wiążą się z upośledzonym wchłanianiem tego cukru. Sprawia oto, że zalega on w świetle jelita, co zwiększa ciśnienie osmotyczne wewnątrz niego. W efekcie treść pokarmowa jest coraz to bardziej wodnista. Przechodząc w dalsze odcinki przewodu pokarmowego, niestrawiony wcześniej sorbitol ulega fermentacji bakteryjnej. Zmienia się więc pH treści i wiąże sięto z wytwarzaniem dużej ilości gazów. 10 g niestrawionego sorbitolu to nawet 1 litr gazów! (fizjologiczna objętość to 200 ml a łączna dobowa ilość tego co wydalamy – 600 ml)
Nietolerancja sorbitolu jest nasilana na skutek braku lub niskiej aktywności enzymu dehydrogenazy alkoholowej (ADH), który odpowiada za metabolizm alkoholu cukrowego. Im jest go mniej, tym więcej sorbitolu gromadzi się w jelitach.
Jak diagnozowana jest nietoleracja sorbitolu?
Wspominałam już nieraz na swoim profilu na Instagramie, że wielu nietolerancji pokarmowych nie jesteśmy w stanie zidentyfikować metodami diagnostycznymi. Wynik testu na nietolerancję pokarmową IgG możemy wyrzucić do kosza albo wykorzystać jako podpałkę do kominka. Na nasze szczęście nietolerancja sorbitolu jest tą jedną z nielicznych, którą zdiagnozować możemy poprzez wykonanie wodorowego testu oddechowego.
Badanie opiera się na pobraniu próbek powietrza od pacjenta – pierwszej na czczo i kolejnych w interwałach 15-30 minutowych po spożyciu roztworu, zawierającego sorbitol. Owe próbki umieszczane są w specjalnym analizatorze, który dokonuje pomiaru wodoru w wydychanym powietrzu. W przypadku współwystępującej nietolerancji wynik pomiaru przekroczy 20 ppm względem wartości bazowej (zmierzonej na czczo). Dodatkowo, diagnozę potwierdzą nieprzyjemne dolegliwości, które niewątpliwie po podaniu badanej dawki dadzą o sobie znać.
Warto zwrócić uwagę, że nietolerancja sorbitolu może występować w formie izolowanej, ale także współwystępować z nietolerancją fruktozy, która jest następstwem zaburzeń funkcjonowania jelitowego transportera fruktozy (GLUT-5). Nietolerancja sorbitolu może mieć takżę charakter wtórny. Rozwija się wówczas na skutek chorób takich jak: zapalenie żołądka, choroby zapalne jelit czy celiakia. W przypadku nietolerancji, będącej następstwem innego schorzenia można przyjąć, że dolegliwości ustąpią po opanowaniu choroby podstawowej.
Przygotowanie do badania
Aby test mógł dać miarodajny wynik należy się do niego właściwie przygotować. Zasadniczo, wytyczne są takie same jak przy teście oddechowym, wykonywanym w kierunku SIBO. Najważniejsze elementy przygotowania zostały wymienione w tabeli.
| Na 4 tygodnie przed: | – zaprzestań przyjmowania antybiotyków, leków przeciwgrzybiczych, przeciwpasożytniczych i przeciwbakteryjnych (np. berberyna, lukrecja, olejek z oregano); – nie poddawaj się zabiegom: kolonoskopii, irygoskopii, enteroklizii, wlewów barytowych, radiografii czy fluoroskopii; – odczekaj od przebycia biegunki infekcyjnej. |
| 2 tygodnie przed badaniem | – nie przyjmuj probiotyków, – nie poddawaj się zabiegowi tomografii z kontrastem. |
| 1 tydzień przed badaniem | – nie przyjmuj: prebiotyków, środków przeczyszczających, prokinetycznych, IPP, antagonistów receptora H2, dużych dawek magnezu, witaminy C, symetykonów, suplementów błonnika i suplementów, które mają laktulozę lub fruktozę jako wypełniacz; – zmniejsz intensywność treningów; – zaprzestań spożywania kiszonek |
| 3 dni przed badaniem | – nie przyjmuj: enzymów trawiennych, kropli żołądkowych, betainy HCl, octu jabłkowego;przestań spożywać alkohol; – zmniejszaj zwyczajowe spożycie laktozy, owoców i warzyw. |
| 2 dni przed badaniem | – odstaw leki i suplementy jak: aspiryna, paracetamol, Ibuprofen, Pyralgina, węgiel aktywny, Żeń-szeń, enzymy trawienne, Colostrum, maślan sodu, Enterosgel, Structum, Iporel, Bisoratio, preparaty “na wzdęcia” |
| Dzień przed badaniem: | – przestrzegaj właściwej diety (przy zaparciach stosuj ją na 2-3 dni przed) – spożywaj tylko pokarmy niefermentujące: mięso, ryby, jaja, owoce morza, ryż czy tłuszcze (oliwa, olej, masło bez laktozy) – u wegetarian dozwolone są w niewielkiej ilości: twarde sery, awokado, twarde tofu; – zaprzestań palenia papierosów najpóźniej na wieczór przed; |
| W dniu badania | – na godzinę przed nie kładź się spać; – jeśli nosisz protezę nie używaj kleju do protez; – przed badaniem nie stosuj nieistotnych leków (po konsultacji z lekarzem);możesz umyć zęby, ale pastą bez ksylitolu; – zrezygnuj z treningów; – nie żuj gumy! |
Pamiętaj, by nie lekceważyć kwestii przygotowania do testu oddechowego. Jest ono kluczowe dla uzyskania wiarygodnych wyników (niezależnie czy mamy na myśli te fałszywie dodatnie, czy fałszywie ujemne). Każde bezzasadne eliminacje pokarmowe wiążą się z ryzykiem dla zdrowia naszego organizmu.
Jakich produktów unikać, gdy doskwiera nam nietolerancja sorbitolu?
Nietolerancja sorbitolu jest o tyle problematyczną, że swoją uwagę należy zwrócić nie tylko na niektóre owoce czy warzywa, ale także różnego rodzaju produkty żywnościowe, do których dodawany jest ochoczo jako substancja słodząca. Spośród produktów roślinnych, przy współwystępującej nietolerancji sorbitolu należy unikać między innymi tych wymienionych w poniższej tabeli.
| Produkt | Zawartość sorbitolu [g/100 g] |
| śliwki (suszone) | 11,4 |
| wasabi | 11 |
| morele (suszone) | 6 |
| dżem jagodowy | 5 |
| brzoskwinie (suszone) | 5 |
| jeżyny | 4 |
| jabłko (suszone) | 3 |
| gruszki | 3 |
| sok z gruszki | 2 |
| wiśnie | 2 |
| daktyle | 2 |
| jabłko | 1,5 |
| winogrono | 1,5 |
| morele | 1,3 |
| nektarynki | 1,3 |
| brzoskwinie | 1 |
| kokos (suszony) | 1 |
Należy także uważać na wszelkie przetwory sporządzone z produktów wymienionych powyżej np. soku jabłkowego czy dżemu malinowego.
Jeśli chodzi o inne artykuły spożywcze, sorbitolu możemy szukać w:
- niektórych fermentowanych przetworach mlecznych;
- serach topionych;
- lodach o obniżonej wartości energetycznej/bez cukru;
- gumach do żucia (w 1 sztuce jest 1 g sorbitolu!), pastylkach;
- dżemach, galaretkach, marmoladach;
- napojach bezalkoholowych;
- słodyczach (szczególnie oznaczonych jako bez cukru);
- produktach light i o obniżonej zawartości cukru;
- słodzikach stołowych;
- syropach i tabletkach przeciwkaszlowych;
- produktach dla diabetyków.
Warto zwrócić uwagę, że sorbitol jest często stosowany w produktach do pielęgnacji jamy ustnej, takich jak pasty do zębów czy płyny do płukania ust. Sorbitol może występować w składzie jako: sorbitol (E420i), syrop sorbitolowy (E420ii), monostearynian sorbitolu (E491), tristearynian sorbitolu (E492), monolaurynian sorbitolu (E493), monooleinian sorbitolu (E494) czy monopalmitynian sorbitolu (E495).
Mimo ograniczeń wciąż jest wiele produktów, którymi możesz cieszyć się mimo współwystępującej nietolerancji a jadłospis nadal może być smaczny i odżywczy. Pamiętaj też, że stopień nietolerancji sorbitolu może różnić się między poszczególnymi osobami. Jeśl będziesz ustalać swój próg tolerancji na jakiś produkt to istotnym jest, by w obrębie danego posiłku nie znajdowały się inne źródła sorbitolu!
Nietolerancja sorbitolu – podsumowanie
Nietolerancja sorbitolu wiąże się z wieloma nieprzyjemnymi dolegliwościami, które jednak można kontrolować poprzez eliminację z diety produktów zawierających sorbitol. Jako jedną z istotniejszych i często pomijanych w jej kontekście rzeczy jest to, żeby pamiętać o czytaniu etykiet! Sorbitol może znajdować się nawet w tych produktach, w którym się go nie spodziewamy. Pamiętaj, że może pełnić w produkcie inne funkcje, poza słodzącą, z którą najczęściej go kojarzymy.
Potrzebujesz pomocy dietetyka? Zobacz jak mogę CI pomóc! *klik*
