Uchyłki jelita grubego (uchyłkowatość) nie są rzadką przypadłością. Po 60 roku życia będzie je miało 50% z nas, po 85 roku życia – 65%. Ich obecność nie zawsze musi wiązać się z komplikacjami zdrowotnymi – pod warunkiem, że podejmiemy się odpowiednich działań profilaktycznych. Bez tego, z pozoru niegroźne uchyłki mogą wiązać się z poważnymi powikłaniami. Ale o tym – później.
Czym są uchyłki jelita grubego?
Uchyłki to cienkościenne woreczki (o średnicy 5-10 mm), które uwypuklają się na zewnątrz jelita grubego (okrężnicy). Tworzy się wówczas swego rodzaju kieszonka w której mogą zatrzymywać się czy to treść pokarmowa, czy bakterie. Rzadko kiedy powstaje jeden – zazwyczaj jest ich kilka a nawet kilkadziesiąt. Jeśli zostaną rozpoznane w ścianie jelita grubego mówimy o uchyłkowatości, która jest stanem nie dającym objawów. Z tego też powodu, zazwyczaj są przez długi czas niezauważane. Rozpoznaje się je albo przypadkiem, albo gdy przerodzą się w poważniejsze stany chorobowe.
Możemy rozróżnić dwa rodzaje uchyłków: wrodzone (inaczej prawdziwe), które rzadziej dają objawy z uwagi na ich lokalizację w prawej części jelita, gdzie stolec jest jeszcze nieuformowany a światło dość szerokie i nabyte (lub rzekome), ulokowane w lewej części jelita i powstałe wraz z upływem lat.
Jeśli rozpoznano u nas uchyłki musimy pamiętać, że są to trwałe zmiany, które nie znikną, ale brak właściwego podejścia będzie wiązał się z ryzykiem powikłań. Nawet przy bardzo zaostrzonych stanach w których podejmuje się decyzję o zabiegu operacyjnym, usuwa się jedynie część uchyłków (poprzez usunięcie fragmentu jelita), reszta jednak pozostanie a nowe mogą się nadal tworzyć.
Dlaczego powstają uchyłki jelita grubego?
Wśród czynników ryzyka powstawania uchyłków wymienia się przede wszystkim:
- proces starzenia się – wraz z wiekiem dochodzi do zmian inwolucyjnych i spowolnienia perystaltyki jelitowej;
- dietę ubogoresztkową (ze zbyt małą ilością błonnika pokarmowego, szczególnie frakcji nierozpuszczalnej);
- siedzący tryb życia i brak aktywności fizycznej,
- nadmierną masę ciała (otyłość);
- przewlekły stres;
- predyspozycje genetyczne;
- dysbiozę;
- palenie papierosów.
Głównymi czynnikami rozwoju uchyłków są przede wszystkim jednak niewłaściwa dieta i brak ruchu, często idące ze sobą w pakiecie. Sprzyjają one spowolnieniu persytaltyki jelitowej, przez co treść pokarmowa przesuwa się wolniej i łatwiej powstają zaparcia. Trudne do wydalenia stolce o twardej, zbitej konsystencji stymulują okrężnicę do większych skurczów. Generuje to wzrost ciśnienia w obrębie światła jelita. W efekcie, powstają uchyłki.
Czym jest choroba uchyłkowa jelit?
Chociaż często utożsamia się uchyłki jelita grubego (uchyłkowatość) z chorobą uchyłkową jelit to nie są to określenia równoznaczne. O chorobie uchyłkowej mówimy bowiem, gdy uchyłkowatości towarzyszy ból brzucha i jednocześnie brak zapalenia uchyłków lub jelita grubego. Stan ten rozwinie się u 25% osób z uchyłkowatością. U 5% może dojść też do wspomnianego wcześniej ostrego zapalenia uchyłków.
Choroba uchyłkowa charakteryzuje się objawami takimi jak:
- bóle brzucha;
- wzdęcia;
- zmieniony rytm wypróżnień (biegunka, zaparcia);
- uczucie pełności;
- uczucie niepełnego wypróżnienia;
- zatrzymanie gazów i stolca.
Nieleczona choroba uchyłkowa jelit może wiązać się z: zapaleniem uchyłków czy krwawieniami do światła przewodu pokarmowego (!).
Chorobę uchyłkową określa się mianem choroby cywilizacyjnej. Faktycznie, jest następstwem rozwoju ludzkości – populacje w krajach rozwijających i plemiona izolowane nie zmagają się z nią. Prawdopodobną przyczyną tego stanu jest u nich zdecydowanie większy udział żywności pochodzenia roślinnego w codziennej diecie. Zresztą jak sam(a) zapewne zauważyłeś(aś) – czynniki ryzyka uchyłków są bardzo typowe dla tzw. świata zachodniego.
Czym jest zapalenie uchyłków?
Symptomami, które mogą świadczyć o rozwoju zapalenia uchyłków są:
- silny ból w lewym dole biodrowym;
- tkliwość brzucha;
- nudności, wymioty;
- dreszcze;
- zatrzymanie stolca, biegunka;
- podwyższona temperatura;
- krew w kale;
- przyspieszone bicie serca;
- osłabienie;
- zwiększony poziom białych krwinek w badaniach laboratoryjnych.
Powstały stan zapalny może rozlać się na pobliskie tkanki, co zwiększa ryzyko poważnych powikłań. Dość szybko ostry stan zapalny uchyłka może skutkować jego pęknięciem (perforacją). W związku z tym skażona treść jelitowa ma możliwość przedostania się do jamy brzusznej. Rozwija się wówczas rozlane, ropne lub kałowe zapalenie otrzewnej. Może też pojawić się ropień w jamie brzusznej, przetoki czy guz zapalny, zmniejszający światło jelita (a w jego następstwie niedrożność). Wspomniane sytuacje stanowią poważne zagrożenie dla zdrowia i życia pacjenta – ropne/kałowe zapalenie otrzewnej wiąże się ze śmiertelnością przekraczającą 45%
Co zrobić by uchyłki jelita grubego się nie rozwinęły?
Jak widać, z pozoru niegroźne uchyłki nie zaopiekowane we właściwy sposób mogą przerodzić się w poważne zagrożenie dla zdrowia. Najlepiej więc zawczasu zapobiec ich rozwojowi. Poniższe zalecenia jednak przydadzą się także wówczas, gdy uchyłki zostały już wykryte. Jeśli odpowiednio szybko zaczniemy działać nie muszą one przerodzić się w chorobę uchyłkową.
Podstawowym aspektem o który trzeba zadbać to właściwa podaż błonnika pokarmowego w codziennej diecie. Najlepiej jest celować wyżej niż minimalne 25 g. Wskazane jest nawet ≥40 g (zależnie od indywidualnej tolerancji organizmu), zarówno frakcji rozpuszczalnej jak i nierozpuszczalnej. To właśnie błonnik będzie sprzyjał zwiększeniu objętości stolca a także pobudzaniu jelit do właściwej perystaltyki. Pamiętaj jednak, że jeśli dotychczas spożywałeś(aś) niewielkie ilości błonnika pokarmowego jego podaż powinna być zwiększana STOPNIOWO. Inaczej jelita mogą zacząć się buntować!
Jak dostarczyć więcej błonnika pokarmowego?
- wybieraj pełnoziarniste produkty zbożowe (pieczywo żytnie, razowe, brązowy ryż, ciemne makarony, kasza gryczana, płatki owsiane górskie) a nie te z oczyszczonych mąk;
- jedz owoce i warzywa (w miarę możliwości) w postaci surowej, wraz z (umytą) skórką, jeśli je gotujesz (np. brokuły) rób to al’dente;
- dodawaj otręby, nasiona, pestki czy orzechy do swoich posiłków;
- mięso częściej zamieniaj na strączki.
Zwiększając podaż błonnika pokarmowego bezwzględnie musimy pamiętać o właściwym nawodnieniu (nawet 2,5-3 litry płynów dziennie). W bilans wliczamy nie tylko wodę, ale także wszelkiego rodzaju herbaty, napary, soki, zupy, warzywa czy owoce. Jest to bardzo ważne, gdyż zbyt mała podaż wody sprawi, że błonnik zamiast pobudzać perystaltykę będzie generować zaparcia. Przy zwiększonej podaży włókna pokarmowego w diecie warto zwrócić szczególną uwagę na właściwą (a nawet delikatnie zwiększoną) podaż wapnia, żelaza i magnezu, gdyż błonnik może hamować ich wchłanianie.
Niewskazane jest również spożywanie pokarmów długo zalegających w przewodzie pokarmowym – przede wszystkim tłustych bądź smażonych w sposób tradycyjny czy grillowanych. Stawiamy na obróbkę zalecaną wszystkim zdrowym osobom – gotowanie w wodzie/na parze, duszenie bez uprzedniego obsmażania czy pieczenie (najlepiej w rękawie, pergaminie bądź folii).
Warto postawić też na wysoki potencjał przeciwzapalny diety poprzez spożywanie różnokolorowych warzyw i owoców a także ograniczanie żywności uznanej za prozapalną. Tę grupę tworzą: tłuste i przetworzone mięso, dania gotowe, słodkie i słone przekąski czy żywność “napakowana” dodatkami do żywność takimi jak konserwanty bądź sztuczne barwniki.
Powyższe zalecenia sprawdzą się także w chorobie uchyłkowej, której nie towarzyszą stany zapalne, dostosowując je zależnie do odczuwanych dolegliwości. Przykładowo, jeśli chorobie towarzyszą wzdęcia, warto unikać produktów, które je nasilają. Do tej grupy zaliczymy między innymi: warzywa cebulowe, kapustne, strączki czy napoje gazowane. Istotne jest także, by mieć świadomość, że ryzyko powikłań uchyłkowatości zwiększa spożywanie czerwonego mięsa czy alkoholu.
O czym jeszcze warto pamiętać?
Istotne jest, by dbać o regularne wypróżnienia – przede wszystkim niepowstrzymywanie oddawania stolca czy gazów. Powinno się oddawać stolec w momencie odczucia parcia. Dzięki temu zapobiegamy nasileniu zaparć czy gromadzeniu się treści jelitowej w uchyłkach a w następstwie namnażaniu bakterii i rozwojowi stanu zapalnego. W przypadku nadmiernej masy ciała zasadne jest wprowadzenie deficytu energetycznego, który pomoże w jej bezpiecznym zredukowaniu. Nie można więc zapominać o regularnej aktywności fizycznej, której niedobór sprzyja powstawaniu uchyłków czy nasileniu zaparć. Zadbanie o właściwe tempo perystaltyki jest bardzo ważne. Zbyt wolny pasaż jelitowy sprzyja kumulowaniu resztek pokarmowych w uchyłkach i nasileniu stanów zapalnych czy rozwoju chorób infekcyjnych.
Bardzo ważnym aspektem jest rezygnacja z używek – przede wszystkim palenia, gdyż sprzyja ono powstawaniu stanu zapalnego uchyłków.
A co jeśli rozwinął się stan zapalny?
Na czas zaostrzenia choroby zalecenia muszą ulec zmianie – zastosowanie się do tych wymienionych powyżej mogłyby doprowadzić do zaostrzenia stanu zdrowia chorego. Przy nasileniu stanu zapalnego zmniejszamy podaż błonnika pokarmowego, stawiając na dietę ubogoresztkową i łatwostrawną (o diecie lekkostrawnej możesz przeczytać tutaj). Przede wszystkim skupiamy się na ograniczeniu błonnika pokarmowego frakcji nierozpuszczalnej (czyli odwrotnie jak podczas działań profilaktycznych) i w surowej formie. Osiągnąć to można poprzez zabiegi takie jak:
- obieranie warzyw i owoców ze skórki, pozbawianie ich pestek i wszelkich zdrewniałych części a następnie – gotowanie, przecieranie czy blendowanie;
- wybieranie delikatnych, młodych warzyw i mocno dojrzałych owoców;
- rozgotowywanie produktów skrobiowych (białego ryżu, drobnych kasz czy jasnego makaronu) – ogólnie gotowanie powinno być podstawową obróbką termiczną, jako iż najskuteczniej obniża zawartość błonnika pokarmowego i zwiększa strawność posiłków;
- stawianie na jasne pieczywo;
- unikanie pestek, nasion czy orzechów – a chcąc je wprowadzić do diety, odpowiednie namaczanie i obróbka w postaci blendowania.
Jako, iż zapalenie uchyłków przebiega z biegunkami i silnymi dolegliwościami bólowymi (niejednokrotnie wiążąc się z koniecznością hospitalizacji) konieczne jest unikanie produktów nasilających wzdęcia. Warto też włączać na ten czas pokarmy o działaniu zapierającym (przykładowo: rozgotowany ryż, mus z gotowanego jabłka, banany, napoje garbnikowe np. napar z suszonych czarnych jagód). Wskazane jest także spożywanie różnorodnych naparów o działaniu osłaniającym błonę śluzową jelit takich jak napar rumiankowy, z lipy czy siemienia lnianego. Stan zapalny często też przekłada się na zmniejszenie apetytu – warto więc podawać mniejsze posiłki a częściej.
W warunkach szpitalnych, jeśli stanom zapalnym towarzysz krew w stolcu włącza się 2-3 dniową głodówkę a po ustąpieniu objawów stopniowo rozpoczyna się rozszerzanie diety, zaczynając od kleiku na wodzie, by stopniowo dojść do diety łatwostrawnej.
Co ważne, dietę lekkostrawną stosujemy jedynie na czas zaostrzenia objawów a po ustąpieniu stanu zapalnego wracamy do diety bogatoresztkowej i wcześniejszych założeń, tym samym zapobiegając kolejnym zaostrzeniom choroby.
Uchyłki jelita grubego – podsumowanie
Jak widzisz, zdiagnozowanie uchyłków nie musi być dla Ciebie wyrokiem, pod warunkiem, że wdrożysz odpowiednie działania, które zapobiegną rozwojowi choroby uchyłkowej czy ostrego zapalenia uchyłków. Podstawą będzie przede wszystkim właściwie dobrana dieta a także regularna aktywność fizyczna. Nawet jeśli już rozwinęła się u Ciebie choroba uchyłkowa NIE JEST jeszcze za późno, by wprowadzić właściwe zmiany!
Szukasz dietetyka? Zobacz jak mogę Ci pomóc *kliknij tutaj*.
