Zapalenie błony śluzowej żołądka

Zapalenie błony śluzowej żołądka (inaczej: katar lub nieżyt żołądka) to dość powszechny stan, przebiegający z uszkodzeniem najbardziej wewnętrznej warstwy ściany tego narządu. Jest ono bardzo częste (częstość wzrasta wraz z wiekiem) a za większość przypadków odpowiedzialne jest zakażenie Helicobacter pylori. Choroba ta może mieć zróżnicowany przebieg i często nie daje żadnych objawów lub są one niecharakterystyczne.

Czym jest zapalenie błony śluzowej żołądka?

Zapalenie żołądka to ostry lub przewlekły stan zapalny błony śluzowej żołądka, który może prowadzić do jej uszkodzenia i zaniku. Zgodnie z klasyfikacją Sydney wyróżnia się trzy główne typy zapalenia:

ostre: krwotoczne (nadżerkowe), wywołane przez Helicobacter pylori lub ropowicze;
przelekłe: zapalenie niezanikowe wywołane przez Helicobacter pylori, autoimmunologiczne zanikowe (związane z obecnością przeciwciał przeciwko komórkom okładzinowym) lub inne zanikowe (wywołane przez H.pylori, czynniki środowiskowe i inne)
szczególne rodzaje zapalenia:
- chemiczne (wywołane przez refluks żółciowy lub niesteroidowe leki przeciwzapalne);
- popromienne;
- limfatyczne (spowodowanie prawdopodobnie reakcjami alergicznymi w nadwrażliwości na gluten – celiakia – lub niektóre leki, infekcją Helicobacter pylori);
- nieinfekcyjne np. ziarniniakowe w chorobie Leśniowskiego-Crohna, sarkoidozie;
- eozynofilowe – w reakcjach alergicznych na składniki pokarmowe;
- infekcyjne, wywołane przez bakterie, wirusy, grzyby lub pasożyty.

Co powoduje zapalenie błony śluzowej żołądka?

Ostre zapalenie żołądka może być wynikiem:

zatrucia pokarmowego;
nadużywania alkoholu (szczególnie w większych stężeniach);
stosowania aspiryny i innych niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ np. ibuprofen, ketoprofen);
operacji, rozległych oparzeń, urazów, wstrząsu, sepsy;
toksycznych substancji (np. w przebiegu mocznicy)
chemioterapii przeciwnowotworowej;
doustnej suplementacji żelazem.

Z kolei wśród przyczyn przewlekłego zapalenia żołądka wyszczególnia się:

zakażenie Helicobacter pylori (80-90% zmian przewlekłych);
gastropatię chemiczną (po niesteroidowych lekach przeciwzapalnych, alkoholu, refluksie żółciowym);
nieświeże produkty żywnościowe skażone toksynami;
palenie papierosów;
schorzenia towarzyszące (np. cukrzyca);
przewlekły stres;
błędne nawyki żywieniowe np. regularne spożywanie tłustej i ciężkostrawnej żywności;
reakcje autoimmunologiczne (3-6% przypadków) – w tym wypadku komórki układu odpornościowego atakują własną tkankę organizmu – w tym wypadku żołądka, dokładnie tak, jakby była jakimś obcym ciałem np. patogenem.

Objawy zapalenia błony śluzowej żołądka

W przypadku zapalenia ostrego objawy pojawiają się nagle. Zazwyczaj manifestuje się ono przez: ból i ucisk w górnej części brzucha, uczucie pełności w nadbrzuszu, nudności, kruczenia i wymioty a czasem także biegunkę. Towarzyszy im też nieprzyjemny zapach z ust czy bóle głowy. W przypadku zapalenia krwotocznego mogą wystąpić wymioty krwią a także luźne, smoliste (czarne) stolce. W związku ze znaczną utratą wody mogą pojawiać się omdlenia czy zawroty głowy.

Przewlekłe zapalenie żołądka najczęściej przebiega bezobjawowo. Jeśli już występują objawy to często są one niespecyficzne. Pojawiają się bóle w górnej części brzucha, uczucie pełności po posiłkach, brak apetytu. Dolegliwości te mogą ulec nasileniu po spożyciu tłustych pokarmów i alkoholu. Początkowo, przewlekłe zapalenie wiąże się zazwyczaj z nadkwaśnością. Mogą pojawić się kwaśne odbijania, nudności, zaparcia czy wzdęcia. Są to jednak symptomy tak powszechne, że często ignorowane. Długotrwale utrzymujący się stan zapalny i związany z nim stopniowy zanik błony śluzowej, przekłada się na zmniejszenie wydzielania soku żołądkowego i niedokwaśności [ale uwaga! Przy stanach zapalnych pod żadnym pozorem nie dokwaszamy żołądka!!!]. W jej przebiegu moga pojawić się objawy niestrawności, zaburzenia rytmu wypróżnień (biegunki, zaparcia) czy odbijanie cuchnącą treścią.

W przypadku szczególnych rodzajów zapalenia np. eozynofilowym zapaleniu żołądka pojawiają się specyficzne objawy np. chudnięcie, bardzo częste biegunki, wymioty, bóle brzucha imitujące zapalenie wyrostka robaczkowego, krew w stolcu czy anemia z niedoboru żelaza.

Jakie powikłania daje zapalenie błony śluzowej żołądka?

Potencjalne powikłania zapalenia błony śluzowej żołądka będą różnić się zależnie od typu zapalenia. W przypadku ostrego będzie to:

krwotok;
zapaść i wstrząs krwotoczny;
perforacja przełyku (w przypadku wymiotów).

W przypadku zapalenia przewlekłego wymienia się:

niedokrwistość z niedoboru witaminy B12;
wrzody;
rak żołądka.

Nieleczony stan zapalny błony śluzowej żołądka może prowadzić do całkowitego zaniku błony śluzowej żołądka (atrofia).

Jak zdiagnozować zapalenie błony śluzowej żołądka?

Podstawą diagnostyki jest wywiad kliniczny i badanie endoskopowe błony śluzowej żołądka (gastroskopia). W trakcie badania pobiera się wycinki ze zmienionej makroskopowo śluzówki żołądka. W rozpoznaniu histopatologicznym określa się zasięg zmian zapalnych, prawdopodobną przyczynę oraz cechy jak: nasilenie zapalenia, aktywność, obecność zaniku, metaplazji jelitowej i Helicobacter pylori (przez test ureazowy).

Jeśli mówimy o postaciach szczególnych, np. w przypadku podejrzenia zapalenia eozynofilowego – należy wykonać oznaczenie eozynofilii obwodowej oraz diagnostykę w kierunku alergii pokarmowej.

Leczenie zapalenia żołądka

Celem leczenia jest łagodzenie objawów, przyspieszenie gojenia błony śluzowej żołądka oraz usunięcie przyczyny. Bez tego ostatniego elementu nie ma możliwości na skuteczne i trwałe wyleczenie stanu zapalnego.

W przypadku zapalenia ostrego zazwyczaj pacjent trafia do szpitala, gdzie jest nawadniany i podaje się inhibitory pompy protonowej lub H2-blokery. Ostre zapalenie zazwyczaj po usunięciu czynnika wywołującego (np. przez odstawienie leków) ustępuje samoistnie. Pierwszego dnia wskazane jest niespożywanie pokarmów (przyjmuje się tylko płyny – przegotowaną wodę, fizjologiczny roztwór NaCl, napar z rumianku/mięty, niesłodzoną, słabą herbatę w ilościach po 100 ml co godzinę) a następnego dnia można stopniowo powrócić do zwyczajowej diety. Nie robimy tego jednak od razu – zaczynamy od diety bardzo łatwostrawnej, bez produktów, które nasilają wydzielanie kwasu solnego. Początkowo będą więc to kleiki i rozcieńczone soki owocowo-warzywne, z czasem chude, gotowane i rozdrobnione mięso, rozgotowany ryż i kasze, gotowane warzywa korzeniowe – zblendowane/rozdrobnione (np. marchew).

Leczenie przewlekłego zapalenia żołądka

Leczenie przewlekłego stanu zapalnego musi koncentrować się na przyczynie, wobec czego będzie ono zróżnicowane w poszczególnych przypadkach. Np. w przypadku zapalenia wywołanego Helicobacter pylori stosuje się antybiotyki a w refluksie żółciowym – leki prokinetyczne. Objawowo stosowane są leki hamujące wydzielanie kwasu solnego (H2-blokery, inhibitory pompy protonowej) czy zobojętniające go (sole bizmutu, glinu).

Często pacjenci pytają mnie czy wyleczenie zapalenia żołądka jest możliwe. Jeśli zidentyfikowaliśmy i usunęliśmy przyczynę a stan zapalny nie jest bardzo zaawansowany to pełne wyleczenie jest pewne. Niestety jednak, jeśli zmiany są bardzo zaawansowane lub leczenie jest nieadekwatne, wyleczenie w pełni może nie być możliwe. Co nie znaczy, że nie możemy znacznie złagodzić stanu chorobowego.

Dieta a przewlekłe zapalenie żołądka

Odpowiednia dieta sprzyja łagodzeniu stanów zapalnych i równocześnie przekłada się na istotne złagodzenie dolegliwości. Jeśli nie zadbasz o właściwe żywienie, nieustannie podsycasz stan zapalny i podrażniasz żołądek. Wyjściowym modelem żywieniowym powinna być dieta łatwostrawna z ograniczeniem produktów, które nasilają wydzielanie kwasu solnego. Wskazane jest zmniejszenie porcji posiłków, przy równoczesnym zwiększeniu ich liczby (czasowo może być to 5-6 dziennie, w tym wypadku przymykamy trochę oko na aspekt MMC, bo większa liczba posiłków jest w tym wypadku “mniejszym złem”).

Dobór produktów dopasowujemy do indywidualnej tolerancji i to właśnie ona powinna być kluczowym wyznacznikiem. Dlatego też pomocne może być prowadzenie dzienniczka żywieniowego, który umożliwi identyfkację tego co służy a co szkodzi. Bardziej niż na rodzaj produktów pragnę zwrócić Twoją uwagę na sposób obróbki termicznej. Bazą powinny być produkty gotowane (w wodzie/na parze), duszone lub pieczone bez dodatku tłuszczu. Niewskazane jest smażenie, tradycyjne duszenie, pieczenie czy grillowanie. W przypadku znacznie nasilonych objawów, warto posiłki mielić, blendować czy rozdrabniać. Bazą diety powinny być produkty chude i nieprzetworzone “bez składu” lub ze składem bardzo krótkim.

Spożywane posiłki powinny być o umiarkowanej twmperaturze – należy unikać zbyt gorących i zbyt zimnych potraw. Istotne jest też dbanie o higienę jedzenia i spokojne oraz dokładne przeżuwanie pokarmu (im bardziej rozdrobnimy go na etapie jamy ustnej, tym żołądkowi będzie później łatwiej go trawić). Daj sobie na posiłek przynajmniej 20 minut, żuj przynajmniej 20-30 razy każdy kęs. Aby nabierać mniejsze porcje możesz korzystać z mniejszych sztućców.

Produkty zalecane i niezalecane

Grupa	Produkty zalecane	Produkty niezalecane
Warzywa	Wszystkie tolerowane, gotowane lub pieczone, pozbawione skórki, pestek i zwłókniałych części	Wszystkie nietolerowane, wzdymające (kapusta, fasola, groch, cebula, karczochy, szparagi itd.), kwaśne (np. pomidory), konserwowe
Owoce	Wszystkie tolerowane, gotowane, pieczone, w postaci musu, poznawione skórki	Wszystkie nietolerowane, kwaśne (cytrusy)
Produkty zbożowe	Pieczywo jasne, pszenne, graham, czerstwe, sucharki, drobne kasze (manna, jaglana), drobne makarony, ryż, jasne mąki, płatki błyskawiczne	Produkty z pełnego ziarna (np. chleb razowy, kasza gryczana) – duże ilości błonnika mogą podrażniać żołądek)
Orzechy, nasiona, pestki	Wszystkie tolerowane, najlepiej w postaci past i kremów, rozdrobnione	Nieświeże, zepsute, w panierkach/posypkach, z dodatkiem soli czy ostrych przypraw
Nabiał	Mleko <2%, chudy, naturalny nabiał (jogurt, kefir, chudy twaróg, masłanka)	Tłuste mleko i nabiał, sery
Jaja	Gotowane na miękko/półmiękko, w formie omletu lub jajecznicy na parze	Smażone
Mięso, ryby	Chude, gotowane/duszone gatunki mięsa (kurczak, indyk, cielęcina), ryby gotowane/ pieczone/duszone (np. dorsz, mintaj), wędliny dobrej jakości	Tłuste gatunki mięs (wieprzowina, jagnięcina), wysokoprzetworzone mięsa (wędliny złej jakości, kiełbasy, kabanosy, parówki itd.), mięsa i ryby solone, wędzone, konserwy mięsne i rybne
Tłuszcze	Dodawane jedynia na zimno (do gotowej już potrawy) – margaryny kubkowe, oleje roślinne, świeże masło	Smalec, tłuszcz wykorzystywany do obróbki termicznej
Napoje	Niegazowana woda, słaba herbata, napary ziołowe, napoje roślinne	Mocna kawa/herbata, słodzone napoje gazowane lub nie, napoje energetyczne, alkohol, napar z mięty, nierozcieńczone soki
Przyprawy	Łagodne zioła i przyprawy	Ostre (chili, pieprz, curry), ocet, duże ilości soli
Zupy	Lekkie, na bazie warzyw, kremy	Zupy na wywarze z kości lub tłusttych mięs
Inne	Kisiele, budynie, galaretki, musy, koktajle	Wszystkie tłuste i smażone potrawy, wszelkie produkty wysokoprzetworzone (słodycze, słone przekąski)

Wraz z poprawą samopoczucia warto rozszerzać dietę, bazując na zasadach zdrowego żywienia.

Uwaga! Powyższe zalecenia nie mogą odnosić się do specjalnych typów zapalenia np. eozynofilowego.

Inne elementy o które warto zadbać

Jeśli usunęliśmy czynnik, wywołujący objawy najważniejsze co musimy zrobić to nie przeszkadzać śluzówce żołądka się regenerować. Organizm jest bardzo mądry i świetnie sobie poradzi, jeśli nie będziemy stawać mu na drodze. Wszystko więc koncentruje się wokół codziennych wyborów, które powinny być racjonalne i służyć Twojemu ciału a także żołądkowi.

Co jest ważne?

całkowita rezygnacja ze spożycia alkoholu, palenia papierosów i innych używek;
odpowiednie nawodnienie;
zmniejszenie nadmiernej masy ciała w przypadku nadwagi/otyłości;
dbanie o regulaną, umiarkowaną aktywnośc fizyczną;
sen dobrej jakości, 7-9 godzin na dobę, regularny;
redukcja stresu na tyle, na ile to możliwe.