Biegunka to zaburzenie trawienne, które charakteryzuje się oddawaniem stolca o nadmiernie płynnej konsystencji – wodnistej, płynnej lub półpłynnej w zwiększonej częstotliwości – powyżej trzech razy na dobę. Nie ukrywajmy, nie jest to stan oczekiwany i może znacznie utrudnić codziennie funkcjonowanie. Jak sobie z nią radzić? Na to i inne pytania odpowiem w dzisiejszym artykule!
O rodzajach biegunek…
Biegunkę dzielimy według mechanizmu jej powstawania. Wg tego kryterium wyróżniamy:
- biegunkę osmotyczną – spowodowaną zatrzymaniem wody w jelicie, co zwiększa objętość stolca;
- biegunkę wydzielniczą – gdy do jelita wydzielana jest duża ilość soli, wody i innych substancji;
- biegunkę zapalną – którą wywołuje uszkodzenie budowy i czynności nabłonka jelita na skutek jakiejś choroby.
Biegunkę możemy także podzielić z uwagi na czas jej trwania na:
- ostrą – <14 dni, jest ona zazwyczaj wywołana czynnikiem zakaźnym,
- przetrwałą – trwającą 14-29 dni,
- przewlekłą – >30 dni.
Jednorazowe bądź krótkie epizody biegunek zwyczajowo nie będą wiązać się z zagrożeniem dla zdrowia. Szczególnie jednak uważajmy na biegunki ostre u dzieci i osób starszych a także na każdy przypadek biegunek przewlekłych – mogą prowadzić do odwodnienia i zaburzeń stanu odżywienia (związanych z niedoborami pokarmowymi).
Warto zauważyć, że wodnisty stolec to nie zawsze biegunka! W pierwszym przypadku defekacja występuje nie częściej niż 3x dziennie, kał nie zmienia koloru ani zapachu, nie zawiera piany lub śluzu, nie towarzyszą mu też inne objawy jak: nudności, wymioty, zawroty głowy czy gorączka.
Biegunka ostra
Najczęstszą przyczyną biegunki ostrej są wirusy (przede wszystkim rotawirusy, ale też adenowirusy i norowirusy). W rzadszych przypadkach wywołać ją mogą bakterie (Salmonella, E.coli), toksyny bakteryjne czy pierwotniaki. W ostatnim czasie częstą przyczyną jest też COVID-19 – w tym wypadku biegunka wiąże się z uszkodzeniem błony śluzowej układu pokarmowego przez wirusa. Mimo, że ostra biegunka trwa relatywnie krótko może prowadzić do zagrażającemu życiu odwodnienia. Nie można jej więc ignorować szczególnie u niemowląt (chociaż pamiętajmy, że maluchy karmione piersią mogą robić kupę nawet po każdym karmieniu i wówczas jest to norma). Ostrej biegunce często towarzyszyć będą objawy takie jak: gorączka, nudności czy wymioty.
Pamiętaj, że w ostrej biegunce infekcyjnej nie stosujemy leków przeciwbiegunkowych! Musimy pozbyć się tego, co w środku. Rozwiązaniem nie jest także wdrożenie antybiotyku – bo za większością biegunek stoi wirus – antybiotyk można tylko zastosować po badaniu mikrobiologicznym kału, zlecanym w określonych przypadkach. Najważniejszą rzecz o którą musimy zadbać to nawodnienie!
Warto podejść ultra-rygorystycznie do higieny. Myjemy ręce przed i po posiłku, po wyjściu z toalety, kontakcie z psem czy powrocie do domu. Dezynfekujemy też ręce i powierzchnie. Spuszczamy wodę w toalecie przy zamkniętej klapie, nawet na 2-3 tygodnie po ustąpieniu objawów – jeśli nie chcemy zarazić innych domowników.
Biegunka poantybiotykowa
Wbrew pozorom nie jest rzadką sytuacją. To następstwo zaburzenia równowagi naszego mikrobiomu na skutek stosowania antybiotyków. Leki przeciwbakteryjne oddziałują bowiem nie tylko na bakterie wywołujące infekcje, ale również te “nasze” stanowiące element naszego mikrobiomu. Na skutek antybiotyku dochodzi do selekcji gatunków – nadmiernemu namnażaniu ulegną te, oporne na stosowany lek. Populacja pozostałych ulegnie uszczupleniu.
Biegunka podróżnych
W okresie wakacyjnym nie można zapomnieć o biegunkach podróżnych. Wiążą się one z odmiennością mikrobiomu w egzotycznych krajach a także potencjalnymi infekcjami. Najczęściej są one związane z pasożytami typu Ameba a także krwotocznymi szczepami E.coli. W tym wypadku, jak przy każdej biegunce dbamy o nawodnienie. Dozwolony jest loperamid, który będzie hamować perystaltykę jelitową, poprzez zmniejszenie skurczu odcinkowego jelit, co spowolni przemieszczanie się płynów i zwiększy ich wchłanianie. Nie zapominamy też o probiotyku (Enterol – Saccharomyces boulardii) – zapobiega, ale także skraca czas trwania biegunki.
Biegunka przewlekła
Szacuje się, że dotyka 5% populacji, z czego ok. 40% jest po 60 roku życia. W przypadku biegunek przewlekłych konieczna jest szczegółowa diagnostyka, która pozwoli nam w identyfikacji i zwalczaniu przyczyny. W zależności od współwystępujących dolegliwości może być zalecane wykonanie pomiarów jak:
- badanie kału na obecność pasożytów,
- badanie poziomu przeciwciał przeciwko transglutaminazie tkankowej w klasie IgA + pomiar całkowitego poziomu IgA,
- elastaza w kale,
- gastroskopia z biopsją dwunastnicy,
- kolonoskopia z biopsją,
- lipaza w surowicy krwi,
- poziom kalprotektyny,
- posiew mikrobiologiczny stolca,
- test oddechowy wodorowo-metanowy,
- TSH.
I inne – najlepiej więc żeby kierować się zaleceniami lekarza a nie podejmować samo diagnozowania, bo nie dość, że wydamy na to fortunę to ryzykujemy źle postawioną diagnozą.
Przyczyny
Do najczęstszych przyczyn przewlekłej biegunki możemy zaliczyć:
- alergie i nietolerancje pokarmowe (szczególnie laktozy),
- choroba Whipple’a,
- celiakia,
- choroby wątroby,
- infekcje pasożytnicze (np. Giardia lamblia),
- mikroskopowe/niedokrwienne/popromienne zapalenie jelit,
- nadczynność tarczycy,
- nadużywanie alkoholu,
- nadużywanie: środków przeczyszczających, leków prokinetycznych,
- stosowanie leków moczopędnych, hormonów tarczycy, leków rozkurczających oskrzela, antyarytmicznych, obniżających ciśnienie, przeciwdepresyjnych, IPP, NLPZ, hipoglikemizujących lub tych stosowanych w leczeniu otyłości,
- niedobory odporności,
- nieswoiste choroby zapalne jelit (WZJG, ChLC),
- niewydolność trzustki,
- nowotwory jelit,
- przetoki jelitowe,
- SIBO,
- zaburzenia wchłaniania kwasów żółciowych,
- za duża podaż alkoholi cukrowych w diecie – np. sorbitolu, mannitolu, ksylitolu,
- zapalenie uchyłków okrężnicy,
- zespół jelita drażliwego,
- zespół krótkiego jelita.
Szeroka gama schorzeń i potencjalnych czynników etiologicznych sprawia, że brak zidentyfikowania przyczyny sprawia, że wdrożone leczenie nie przynosi oczekiwanej poprawy.
Leczenie biegunki przewlekłej
Leczenie dobieramy indywidualnie, zależnie od przyczyny. To ona będzie wyznaczać nam prawidłowe postępowanie. Przykładowo w przypadku SIBO wdrożymy antybiotykoterapię i właściwą dietę – najczęściej low FODMAP. Przy nietolerancji laktozy postawimy na dietę ubogo laktozową. Biegunka spowodowana zmianą wątrobowo-jelitowego krążenia kwasów żółciowych (chologenna) wymagać będzie leków powodujących sekwestrację kwasów żółciowych i diety ubogotłuszczowej. Z kolei przy celiakii wybierzemy dietę bezglutenową. ZAWSZE odpowiadamy na przyczynę choroby!
Objawy alarmowe
W przypadku biegunki przewlekłej nie możemy przymknąć oczu na obecność patologicznych symptomów. Zwracamy uwagę na obecność:
- gorączki,
- obecności w stolcu: krwi, niestrawionych resztek pokarmowych, ropy, śluzu, fragmentów pasożytów jelitowych,
- utraty apetytu,
- spadku masy ciała >10% masy ciała w ciągu pół roku.
Powyższe objawy mogą świadczyć o powiązaniu biegunki z poważnym stanem chorobowym, wymagającym szybkiej i pogłębionej diagnostyki.
Biegunka – postępowanie dietetyczne
W przypadku biegunki wdrażamy dietę lekkostrawną z ograniczeniem podaży błonnika pokarmowego (w stanach ciężkich nawet do <10 g/dobę, w lżejszych <20 g). Stawiamy na rozdrobnione, przecierane lub zmiksowane posiłki, wydłużamy czas gotowania, od warzyw i owoców oddzielamy zwłókniałe i twarde części, pozbawiamy je skórki, pestek czy nasion. Wbrew powszechnie uznanym zasadom zdrowego żywienia w przypadku biegunki stawiamy na produkty pszenne z mąki oczyszczonej, zamiast sięgać po te pełnoziarniste. Warto także ograniczyć fruktozę i słodziki z końcówką “-ol”. Słodziki trawią się i wchłaniają w jelicie w bardzo małym stopniu, przechodzą więc dalej do jelita gdzie są dalej fermentowane. Na skutek tego wzrasta ciśnienie osmotyczne w jelicie, gromadzi się woda, co powoduje biegunkę. Ograniczamy też tłuszcze – do ok. 20% zapotrzebowania energetycznego. Przy przewlekłej biegunce powinniśmy zwrócić szczególną uwagę na składniki takie jak: witaminy A, D, E, K, B12, wapń, potas i żelazo – często dochodzi do ich niedoborów.
Ograniczeniu szczególnie powinny ulec produkty takie jak:
- ostre przyprawy,
- owoce suszone,
- potrawy smażone, tłuste,
- produkty wysoko przetworzone,
- warzywa kapustne i strączkowe.
Warto też zjadać mniejsze posiłki a częściej (5-6, co 2-3 godziny), najlepiej, żeby wszystko było poddawane obróbce termicznej, ale podawane do spożycia w temperaturze pokojowej.
Więcej o diecie lekkostrawnej przeczytasz w jednym z moich poprzednich wpisów -> tutaj
Nawadnianie
Równie ważne, jeśli nie ważniejsze od postępowania dietetycznego jest właściwe nawodnienie z uzupełnieniem poziomu elektrolitów. Poza wodą mineralną warto pić elektrolity, sok pomidorowy z dodatkiem soli, napar z czarnych jagód (doskonale! łagodzi biegunkę), naturalne kakao na wodzie, napar z nagietka, lipy czy czarną herbatę. W warunkach domowych można też przygotować domowy napój elektrolitowy, składający się z: 0,9 g soli kuchennej, 4 g cukru i 200 ml przegotowanej wody.
Przy nawadnianiu warto unikać popularnych błędów:
- zbyt pochopne nawadnianie – szczególnie przy współwystępujących wymiotach nie sięgajmy od razu po elektrolity,
- za duże porcje płynów – mogą nasilić biegunkę,
- dosładzanie elektrolitów – zamiast nawadniać będą skutkować większą utratą wody,
- picie gorących napojów,
- picie soków czy kompotów.
Warto nawadniać organizm powoli, małymi porcjami, w odstępach 15-minutowych. Szacuje się, że na każdy luźny stolec przypadać powinno 350-700 ml płynów.
Dieta BRAT
Znajduje zastosowanie szczególnie w przypadku biegunek ostrych bądź nasileń biegunek przewlekłych. Akronim BRAT pochodzi od bazowych produktów stosowanych w tej diecie:
- B – banana – banany,
- R – rice – ryż,
- A – apple – jabłko,
- T – toast – jasne pieczywo.
Oprócz jabłek można stawiać na ugotowaną dynię i marchew – bo podobnie jak jabłka są źródłem pektyn. Wiążą one wodę, pochłaniają toksyny z przewodu pokarmowego, poprawiają konsystencję stolca, osłaniają błonę śluzową jelit a na dodatek stanowią źródło potasu.
Dieta BRAT będzie szczególnie przydatna w przypadku ostrej biegunki, w której zalecenia żywieniowe podlegają większym rygorom. Przez pierwszy dzień/dwa można nawet całkowicie zrezygnować z przyjmowania pokarmów, dbając równocześnie o nawodnienie i uzupełnienie podaży elektrolitów. W miarę poprawy dodajemy produkty z grupy BRAT a później inne – ugotowane jajko, ugotowane i rozdrobnione chude mięsa czy ryby aż w końcu wrócimy do zwyczajowej diety.
Na te produkty stawiaj przy biegunce
Przykładowe produkty pomocne przy biegunce to:
| produkty zbożowe | chrupki kukurydziane,kasze drobne, jaglana, kukurydziana, kuskus, manna, makarony drobne, pszenne, jasne,mąka kukurydziana, pszenna, ryżowa, ziemniaczanapieczywo pszenne jasne, czerstwepłatki jaglane, ryżowe, owsiane błyskawiczneryż biały sucharkiwafle ryżowe warto je rozgotowywać – kleiki, papki są mile widziane 🙂 |
| nabiał | jaja na twardojogurt naturalnykefirmaślankamleko <2% tł.serek wiejskitwaróg chudy (ew. półtłusty) |
| warzywa | brokuł gotowany cukinia gotowanadynia gotowanamarchewka (starta/gotowana)pietruszka korzeniowa gotowanapomidor bez skórkisałataszpinak gotowanyziemniaki |
| owoce | banan (niedojrzały, dojrzały po obróbce termicznej)borówkibrzoskwinia przetartaczarna jagoda gruszka przetartajabłko (tarte/gotowane) |
| mięso | cielęcina chudachude ryby: dorsz, leszcz, miruna, morszczuk, okoń, sandacz, sola, szczupak,dróbkrólik |
| tłuszcze | margaryny miękkiemasłoolej rzepakowyoliwa z oliwek |
| napoje | bulion warzywnyczarna herbata (mocna)kakao naturalne na wodzienapar z czarnych jagódnapar z lipynapar z nagietkasok pomidorowy z soląwoda |
| inne | budyńbiszkoptyczekolada gorzkadżemy owocowe bez pestekkisielgalaretkinapoje roślinnetofu naturalnezupy czyste |
Pamiętaj, że stosowanie tak dużych restrykcji jak w przypadku biegunki powinno być ograniczone do niezbędnego minimum. Niska podaż błonnika to zwiększone ryzyko raka jelita grubego. Może także wiązać się z insulinoopornością, nadciśnieniem czy innymi chorobami układu sercowo-naczyniowego. Ograniczony jadłospis często powoduje też niedobory pokarmowe, anemię czy niedokrwistość. Zbilansowanie takiej diety naprawdę nie jest łatwe – dlatego warto skorzystać z pomocy dietetyka.
Biegunka – podsumowanie
Chociaż starałam się uwzględnić jak najwięcej informacji temat biegunek na pewno będzie jeszcze rozwijany na moim blogu. Nie ukrywajmy, praktycznie każda z przyczyn biegunki przewlekłej wymaga rozwinięcia – postępowanie w konkretnym przypadku będzie się różnić. Pamiętaj, że podstawą zawsze (!) jest nawodnienie – to ono jest najważniejszym aspektem o który musimy zadbać podczas biegunki.
Zmagasz się z dolegliwościami trawiennymi? Potrzebujesz pomocy dietetyka? Zerknij jak mogę Ci pomóc! -> *klik*.
